Higiena życia codziennego sybiraków – sposoby i praktyki lektury. Próba rejestracji ujęć nieoczywistych i dyskusyjnych
Article Sidebar
Main Article Content
Abstrakt
The author of this article seeks to explore the ambiguities arising from the notion of hygiene in the everyday life of Siberian exiles. He points out the difficulties and paradoxes of daily existence in Siberia, as well as the methods and practices involved in its interpretation. By referring to various examples, he presents alternative and controversial perspectives. The analysis encompasses fictional texts, autobiographical accounts (memoirs, diaries), and discursive writings to support the argument. The author attempts to answer the question of what constitutes hygiene in the everyday life of Siberians and why these inherently anti-hygienic experiences allow for the unveiling of a different dimension of Polish Siberia. The author focuses on various forms of narrating Siberia and Siberianness as an experience – literary creations (and thus constructs) as well as intimate texts – since the examined issue leads to almost identical conclusions in both types of writings. Moreover, these texts display a very similar degree of credibility. This constitutes a unique case in literary studies, where works differing in genre and discourse (in the context of the hygiene-related issues discussed by the author) may be treated – without methodological or formal reservations – as a corpus suitable for analysis, not requiring individual justification of its essence or status.
Downloads
Article Details
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Użycie niekomercyjne – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.
POLITYKA PRAW AUTORSKICH
Wydawca „Annales Universitatis Paedagogicae Cracoviensis. Studia Historicolitteraria” jest upoważniony do korzystania oraz do rozpowszechniana wszystkich opublikowanych w czasopiśmie materiałów na podstawie umowy licencji niewyłącznej, zawartej uprzednio na czas nieoznaczony każdorazowo z autorem/ką konkretnego utworu na określonych w tamtejszej umowie polach eksploatacji.
POLITYKA OTWARTEGO DOSTĘPU
„Annales Universitatis Paedagogicae Cracoviensis. Studia Historicolitteraria” to czasopismo o otwartym dostępie, a cała jego zawartość jest dostępna bezpłatnie dla użytkowników i instytucji na zasadach licencji niewyłącznej CreativeCommons (CC BY-NC-ND 4.0). Użytkownicy/ki mogą czytać, pobierać, wykonywać kopie, rozpowszechniać, drukować, wyszukiwać lub linkować do pełnych tekstów artykułów w tym czasopiśmie bez uprzedniej zgody wydawcy lub autora/ki pod warunkiem podania źródła dostępu i autorstwa danej publikacji. Jest to zgodne z definicją otwartego dostępu BOAI (http://www.soros.org/openaccess).
Bibliografia
Brus A., Kaczyńska E., Śliwowska W., Zesłanie i katorga na Syberii w dziejach Polaków 1815–1914, Warszawa 1992.
Burdziej B., Inny świat ludzkiej nadziei. „Szkice” Adama Szymańskiego na tle literatury zsyłkowej, Toruń 1991.
Caban W., Dom syberyjski polskich zesłańców politycznych w latach czterdziestych – siedemdziesiątych XIX wieku, [w:] Powstanie styczniowe. Polacy i Rosjanie w XIX wieku. Wybór studiów z okazji czterdziestolecia pracy naukowej i 65 rocznicy urodzin, red. L. Michalska-Bracha, S. Wiech, J. Legieć. Kielce 2011, s. 369–378.
Caban W., Michalska-Bracha L., Kobiety powstania styczniowego na Syberii. Zesłanki do Usola i Kunguru, [w:] Postawy i aktywność kobiet w czasie powstania styczniowego 1863–1864, red. T. Kulak, J. Dufrat, M. Piotrowska-Marchewa, Wrocław 2013, s. 163–190.
Cedro W., Droga na Syberię polskich kobiet na przykładzie Ewy Felińskiej, Marii Morzyckiej i Jadwigi Prendowskiej, „Studia z Historii Społeczno-Gospodarczej” 2017, t. 17, s. 145–154.
Chałasiński J., Wstęp, [w:] Pamiętniki Polaków. Antologia pamiętnikarstwa polskiego, t. 1: Druga Rzeczpospolita 1918–1939, wybór i oprac. B. Gołębiowski, M. Grad, F. Jakubczak, Warszawa 1982.
Chyliczkowski J., Syberia pod względem: etnograficznym, administracyjnym, rolniczym i przemysłowo-handlowym, Włocławek 1898.
Ciecierski F., Znaczniejszych przypadków pewnego z Syberii powrotnego Polaka w 1801 roku, z najobszerniejszej kopii rękopiśmiennej do druku przygot. A. Kuczyński, Z.J. Wójcik, Warszawa 1998.
Czaplicki F.M.W., Obraz Syberii, Kraków 1871.
Czaplicki F.M.W., Pamiętnik autora „Czarnej Księgi”, Kraków 1871.
Czaplicki F.M.W., W sybirskich tajgach. Obrazek z życia posieleńców, Kraków 1870.
Czekanowska A., Kultury muzyczne Azji, Kraków 1981.
Deotyma [Jadwiga Łuszczewska], Pamiętnik 1834–1897, wstępem i przypisami opatrzył J.W. Gomulicki, Warszawa 1968, zwł. rozdz. IV (Na wygnaniu), s. 122–149.
Dyboski R., Siedem lat w Rosji i na Syberii (1915–1921). Przygody i wrażenia, Warszawa 1922.
Dybowski B., O Syberii i Kamczatce, Lwów 1900.
Dybowski B., Pamiętnik dra Benedykta Dybowskiego od roku 1862 zacząwszy do roku 1878, Lwów 1930.
Felińska E., Wspomnienia z podróży do Syberii, pobytu w Berezowie i w Saratowie, Wilno 1852–1853, t. 1–3.
Fiećko J., Rosja, Polska i misja zesłańców. Syberyjska twórczość Agatona Gillera, Poznań 1997.
Fiećko J., Sybir romantyków, Kraków 1992.
Ihnatowicz E., Proza Kraszewskiego. Codzienność, Warszawa 2011.
Janik M., Dzieje Polaków na Syberii z 23 ilustracjami, posłowie napisali A. Kuczyński, Z. Wójcik, Wrocław 1991.
Jewsiewicki W., Na syberyjskim zesłaniu, Warszawa 1959.
Jędrychowska B., Polscy zesłańcy na Syberii 1830–1883, Wrocław 2000.
Kaczyńska E., Syberia: największe więzienie świata (1815–1914), Warszawa 1991.
Kaczyńska E., Zesłańcy polityczni na Syberii w XIX i na początku XX wieku, „Przegląd Powszechny” 1991, nr 2, s. 258–288.
Kajdański E., Dzienniki syberyjskich podróży Kazimierza Grochowskiego (1910–1914), Lublin 1986.
Kałużyński S., Najstarsza polska relacja z wędrówek po Syberii, [w:] Szkice z dziejów polskiej orientalistyki, Warszawa 1969, t. 3, s. 67–82.
Kiełb E., Nałęczów w przewodnikach uzdrowiskowych przełomu XIX i XX wieku, „Acta Universitatis Lodziensis. Folia Historica” 2016, nr 96, s. 109–126.
Kieniewicz S., Nowicki Fortunat, [w:] Polski słownik biograficzny, t. 23, Wrocław–Warszawa–Kraków–Gdańsk 1978, s. 320–322.
Kierdej Z., Wspomnienia z wygnania 1865–1874 przez hr. Zygmunta Kierdeja, Poznań 1875.
Kijak A., Polski zesłaniec wśród Jakutów, Japończyków i Ajnów. Świadectwa kontaktów kulturowych w pamiętnikach i wspomnieniach Wacława Sieroszewskiego, „Napis” 2005, Seria 11, s. 221–230.
Kobyłecki J., Wiadomości o Syberii i podróże w niej odbyte w latach 1831, 1832, 1833, 1834 przez J.K., Warszawa 1837, t. 1–2.
Kon F., Etapem na katorgę. Ze wspomnień proletariatczyka, Kraków 1908.
Kon F., Nieszczęśliwy. Opowiadanie z życia zesłańców, Odessa 1907.
Kondracka K., Kultura muzyczna Jakutów w pracach Polaków – zesłańców syberyjskich XIX i początku XX wieku, Warszawa 2021.
Kondracka K., Z muzycznych relacji Bronisława Piłsudskiego, „Etnografia Nowa” 2014, nr 6, s. 205–225.
Kopeć J., Dziennik podróży Józefa Kopcia przez całą wzdłuż Azją, lotem od portu Ochotska oceanem przez wyspy kurylskie do niższej Kamczatki, a stamtąd na powrót do tegoż portu na psach i jeleniach, Wrocław 1837.
Kościół katolicki na Syberii, red. A. Kuczyński, Wrocław 2002.
Król M., „Nie odbywa się podróży dla przyjemności na Syberię”. Szkice, Lublin 2025 (w druku).
Król M., „[…] nie ma na kuli ziemskiej nudniejszego miejsca nad starożytną stolicę Książąt Mazowieckich”. Od epistolograficznych opisań do geograficznej i encyklopedycznej precyzji. Spuścizna naukowa Gustawa Zielińskiego, [w:] Sztaluga i pióro. Księga jubileuszowa ku czci profesora Wacława Pyczka, red. W. Kruszewski, Lublin 2020, s. 155–168.
Kuczyński A., Syberia 400 lat polskiej diaspory. Antologia historyczno-kulturalna, Wrocław 1993.
Kuczyński A., Syberia. Czterysta lat polskiej diaspory, Wrocław 1993.
Kuczyński A., Syberyjskie szlaki, Wrocław 1972.
Kulaszyński M., Trzy pisma z wygnania, Lwów 1890.
Legutko G., „Wyrosłam na Rosjankę…”. Historia Marii – jakuckiej córki Wacława Sieroszewskiego – w świetle jej listów do ojca i innych dokumentów, Wrocław 2019.
Legutko G., Jak (nie) należy wydawać… Przypadek „Pamiętnika” Wacława Sieroszewskiego, „Sztuka Edycji. Studia Tekstologiczne i Edytorskie” 2019, t. 16, nr 2, s. 27–35.
Librowicz Z., Polacy w Syberii, Kraków 1884.
Listy od stepów kirgiskich i z Syberii, „Przegląd Poznański” 1851, t. 12, s. 290–301.
Łukawski Z., Historia Syberii, Wrocław 1981.
Malowaniec T., Stanisław Wokulski – zesłaniec syberyjski wśród Czerskich, Czekanowskich i Dybowskich, [w:] Bolesław Prus. Pisarz – publicysta – myśliciel, red. M. Woźniakiewicz-Dziadosz, S. Fita, Lublin 2003, s. 113–122.
Małgowska H.H., Adam Szymański a rosyjscy epicy wygnania. Analogie i różnice, Olsztyn 1989.
Małgowska H.M., Sieroszewski i Syberia, Toruń 1973.
Matraś S., Podróż do Syberii po moskiewskich etapach w 1863 i 1864 roku, oprac. i wstępem opatrzył E. Niebelski, Lublin 2007.
Matraś S., Ze wspomnień Sybiraka przez ks. S.M., Chicago 1896.
Michalska-Bracha L., Syberyjskie doświadczenia Polek w świetle materiałów Marii Bruchnalskiej – zarys problematyki, [w:] Polacy w nauce, gospodarce i administracji na Syberii w XIX i na początku XX wieku, red. A. Kuczyński, Wrocław 2007, s. 131–138.
Migurski W., Pamiętniki z Sybiru, Lwów 1863.
Na nieznane losy między Ołońcem a Jadryniem. Dwa pamiętniki z zesłania po powstaniu styczniowym, oprac. A. Brus, Warszawa 1999.
Narkiewicz J., Pamiętnik księdza wygnańca, Lwów 1876.
Niebelski E., Tunka. Syberyjskie losy księży zesłańców 1863 roku, Wrocław 2011.
Niemirowski L., Podróż po Syberii Wschodniej, Irkuck 2010.
Niemojowski J.N., Wspomnienia, Warszawa 1925.
Niemojowski L., Obrazki Syberii, Warszawa 1875.
Nowicki F., Projekt urządzenia bulwarów w Nałęczowie, Warszawa 1884.
Nowiński F., Polacy na Syberii Wschodniej. Zesłańcy polityczni w okresie międzypowstaniowym, Gdańsk 1995.
Osiński D.M., Polskie Sybiry. Przypadek Gabrieli Zapolskiej, [w:] Syberia i Polska. Miejsca wspólne w literaturze i historii, red. M. Dąbrowska, P. Głuszkowski, M. Wyrwa, M. Zwolski, Białystok 2024, s. 218–234.
Osiński D.M., Sybir Kraszewskiego, [w:] B. Bolesławita [Józef Ignacy Kraszewski], Rachunki. Wybór z lat 1866–1869, red. D.M. Osiński, I. Szulska, wybór i oprac. edytorskie oraz artykuły wstępne: E. Kącka, U. Kowalczuk, Ł. Książyk, D.W. Makuch, M.J. Olszewska, D.M. Osiński, E. Paczoska, I. Szulska, Warszawa 2025, s. 222–238.
Osiński D.M., W stronę diaspory syberyjskiej, czyli „sceny z życia koczującego” w latach 60. XIX wieku, [w:] Literatura i kultura lat 60. XIX wieku między polityką a prywatnością. Dyslokacje, red. U. Kowalczuk, D.W. Makuch, D.M. Osiński, Warszawa 2019, s. 104–122.
Osiński D.M., Z(a)nikające ślady. Sybiry Żeromskiego, [w:] Żeromski. Powroty, red. M.J. Olszewska, Warszawa 2024, s. 57–81.
Osiński D.M., Ze Szkoły Głównej w świat – Dybowski, Rejchman, Wokulski, [w:] Szkoła Główna. Kręgi wpływów 2, red. U. Kowalczuk, Ł. Książyk, Warszawa 2019, s. 285–326.
Ostromęcka J., Pamiętnik z lat 1862–1911, oprac. A. Brus, Warszawa 2004.
Ostrowski E., Listy z podróży odbytej do stepów Kirgiz-Kajsackich, t. 1–2, Grodno 1859.
Paczoska E., Między dumą a wstydem. Powrót z Syberii w literaturze i polskim życiu końca XIX i pierwszych dekad XX wieku, [w:] (Nie)opowiedziane. Polskie doświadczenie wstydu i upokorzenia od czasu rozbiorów do dzisiaj, red. H. Gosk, M. Kuziak, E. Paczoska, Kraków 2019, s. 171–186.
Piedos Z., O materiałach jakuckich Adama Szymańskiego w zbiorach Archiwum PAN w Warszawie, „Przegląd Orientalistyczny” 1962, nr 2, s. 158–163.
Piekarski E., Popow N., Przyczynki do lecznictwa ludowego u Jakutów, „Rocznik Orientalistyczny” 1928, t. 6, s. 216–229.
Piłsudski B., Szamanizm u tubylców na Sachalinie, „Lud” 1910, t. 16, s. 117–132.
Piłsudski B., Trąd wśród Gilaków i Ajnów, „Lud” 1912, t. 18, s. 79–91.
Piotrowski Rufin (1806–1872), [w:] Polski słownik biograficzny, t. 26, Wrocław 1981.
Polacy na Syberii i powstanie nad Bajkałem, spisane przez naocznego świadka, Poznań 1878.
Prażmowska T., Na wyraj, Z wyraju (druk. „Słowo Polskie” 1904, wyd. osobne Na wyraj, Warszawa 1906, t. 1–2).
Rudkowska M., Kraszewski wobec Rosji. Próby komparatystyczne, Warszawa 2009.
Sadowska I., Wśród obcych i wśród swoich. Wacława Sieroszewskiego portret wielokrotny, red. G. Legutko, Kielce 2007.
Sieroszewski W., 12 lat w kraju Jakutów. Z mapą i 167 rysunkami, Warszawa 1900.
Sieroszewski W., Dzieła, t. 1: Nowele, Kraków 1962.
Sieroszewski W., Dzieła, t. 2: Nowele, Kraków 1961.
Sieroszewski W., Dzieła, t. 3: Nowele, Kraków 1961.
Skok H., Powstanie polskich zesłańców za Bajkałem w 1866 r., „Przegląd Historyczny” 1963, t. 54, z. 2, s. 244–269.
Sokulski J., Józef Ignacy Kraszewski a Sybir, „Sybirak” 1938, nr 2, s. 56–59.
Sołdek J.M., Osobliwości, zagadki i tajemnice Nałęczowa. Nałęczowscy powstańcy sybiracy 1863, Nałęczów 2013.
Syberia. Wizje literackie – wizje dokumentalne, red. P. Głuszkowski, Warszawa 2017.
Syberyjskie sacrum i profanum, red. M. Król, G. Legutko, Lublin 2018.
Szymański A., Szkice, wstęp i oprac. B. Burdziej, Kraków 1998.
Śliwowska W., Polska – Syberia. Dwa światy w oczach polskich zesłanek, [w:] Polska Syberia. Spotkanie dwóch Światów. Materiały z konferencji naukowej. Łódź 1–2 marca 2001 roku, Łódź 2001, s. 191–200.
Śliwowska W., Polskie zesłanki na Syberię w dobie międzypowstaniowej, „Miscellanea Historico-Archivistica” 1996, t. 6.
Śliwowska W., Ucieczki z Sybiru, Warszawa 2005.
Talko-Hryncewicz J., Z przeżytych dni (1850–1908), Warszawa 1930.
Talko-Hryncewicz J., Z wschodu. Zarysy lekarskie, Kraków 1893.
Talko-Hryncewicz J., Zarysy lecznictwa ludowego na Rusi południowej, Kraków 1893.
Trynkowski J., Polscy zesłańcy wobec ludów autochtonicznych Zabajkala, [w:] Kultura i świadomość etniczna Polaków na Wschodzie. Tradycja i współczesność, Wrocław 2004, s. 9–18.
Wasilewski W., Z krańców Sybiru. Zapiski myśliwego-turysty, Warszawa 1886.
Wielhorski Z., Wspomnienia z wygnania 1865–1874, Poznań 1875.
Wiercieński H., Z podań, archiwów i czasów obecnych. Nałęczów, „Tygodnik Polski” 1899, nr 18, s. 346–348.
Wiercieński H., Zakład Leczniczy w Nałęczowie, „Kłosy” 1881, nr 825, s. 250–251.
Wójcik Z., Jan Czerski – polski badacz Syberii, Lublin 1986.
Żeromski S., Uroda życia, oprac. K. Zapałowa, [w:] idem, Pisma zebrane, t. 14, red. Z. Goliński, Warszawa 1993.