Choroby przemysłowe w medycynie, ruchu socjalistycznym i wybranych powieściach przemysłowych ostatniej dekady XIX wieku
Article Sidebar
Main Article Content
Abstrakt
The article discusses the problem of industrial diseases as represented in medicine, socialist discourse, and literature of the final decades of the nineteenth century. The development of industry during this period was accompanied by the great hopes of positivists who promoted the cult of work. However, employment in modern branches of industry that began to emerge or expand in the Russian partition turned out to be not only an opportunity for the surplus population of the agrarian society but also a new threat – both social and health-related. Industrial diseases thus became a major challenge for the discourse of hygiene, which was focused on improving the living conditions of the population. The issue of industrial diseases was also addressed by the illegal socialist press. Numerous articles emphasized the harmfulness of work in various branches of industry. The problem also appeared in literary texts – primarily in the works of Stefan Żeromski and Artur Gruszecki. The article traces the circulation of images and ideas concerning industrial diseases among medical, political, and literary discourses, highlighting the transfer of identical motifs and even fragments of texts from one discourse to another.
Downloads
Article Details
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Użycie niekomercyjne – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.
POLITYKA PRAW AUTORSKICH
Wydawca „Annales Universitatis Paedagogicae Cracoviensis. Studia Historicolitteraria” jest upoważniony do korzystania oraz do rozpowszechniana wszystkich opublikowanych w czasopiśmie materiałów na podstawie umowy licencji niewyłącznej, zawartej uprzednio na czas nieoznaczony każdorazowo z autorem/ką konkretnego utworu na określonych w tamtejszej umowie polach eksploatacji.
POLITYKA OTWARTEGO DOSTĘPU
„Annales Universitatis Paedagogicae Cracoviensis. Studia Historicolitteraria” to czasopismo o otwartym dostępie, a cała jego zawartość jest dostępna bezpłatnie dla użytkowników i instytucji na zasadach licencji niewyłącznej CreativeCommons (CC BY-NC-ND 4.0). Użytkownicy/ki mogą czytać, pobierać, wykonywać kopie, rozpowszechniać, drukować, wyszukiwać lub linkować do pełnych tekstów artykułów w tym czasopiśmie bez uprzedniej zgody wydawcy lub autora/ki pod warunkiem podania źródła dostępu i autorstwa danej publikacji. Jest to zgodne z definicją otwartego dostępu BOAI (http://www.soros.org/openaccess).
Bibliografia
Antosik-Piela M., Galicyjski trójkąt etniczny w polskiej prozie naftowej, „Ruch Literacki” 2016, z. 4, s. 439–446.
Artykuł wstępny, „Zdrowie” 1885, nr 1, s. 1–3.
Biegański W., Listy o organizacyi pomocy lekarskiej przy fabrykach, „Medycyna: Czasopismo Tygodniowe dla Lekarzy Praktyków” 1893, nr 1–3, s. 16–18, 35–38, 57–59.
Biegański W., Opis sanitarny fabryki worków jutowych, „Zdrowie” 1889, nr 48, s. 706–719; nr 49, s. 759–766.
Brożek K., Funkcja społeczna lekarzy Zagłębia Dąbrowskiego w latach 1901–1918, „Zaranie Śląskie” 1979, z. 1 – przedruk [w:] E. Kocot, Lekarze Zagłębia Dąbrowskiego, Sosnowiec 1997, s. 117–141.
Brzeziński J., O ambulatoriach fabrycznych, „Czasopismo Lekarskie” 1903, nr 7, s. 274–282.
Budkiewiczowa B., Ruch robotniczy w Królestwie Polskim w latach 1870–1890. Cz. 1 (Rozwój i koncentracja przemysłu, położenie proletarjatu, ruch strajkowy), Mińsk 1934.
Bukowiecka Z., Historya o Janku Górniku, Warszawa–Lublin–Łódź [b.r].
Corbin A., We władzy wstrętu. Społeczna historia poznania przez węch. Od odrazy do snu ekologicznego, tłum. A. Siemek, Warszawa 1998.
Czajkowski J., Choroby zawodowe. Zatrucie cynkiem, „Gazeta Lekarska” 1893, nr 21, s. 536–542; nr 22, s. 564–570; nr 24, s. 617–621.
Czajkowski J., Hutnictwo cynkowe i jego wpływ na powstawanie chorób zawodowych u robotników jemu oddanych, „Zdrowie”1893, nr 3, s. 82–84; nr 4, s. 153–161; nr 5, s. 189–200; nr 6, s. 247–261.
Dehnel J., Rozwój i stan szpitalnictwa w Zagłębiu Dąbrowskim w ciągu ostatnich 25 lat oraz uwagi o szpitalach na prowincji, [w:] Pamiętnik Pierwszego Zjazdu Lekarzy Prowincjonalnych Królestwa Polskiego w Łodzi, dnia 4 i 5 czerwca r. 1911-go, oraz obchodu XXV-lecia istnienia Towarzystwa Lekarskiego Łódzk. d. 3 czerwca 1911-go, Łódź 1911, s. 80.
Dehnel J., W sprawie organizacyi ambulatryów fabrycznych w Zagłębiu Dąbrowskim, „Czasopismo Lekarskie” 1904, nr 2, s. 85–86.
Doerfner J., O zabezpieczeniu robotników od kurzu i gazów trujących w fabrykach, „Zdrowie” 1904, nr 11, s. 902–908.
Engels F., Położenie klasy robotniczej w Anglii, [w:] K. Marks, F. Engels, Dzieła, t. 2, Warszawa 1961.
Ettinger W., L. B. Bertenson. W kwestyi unormowania czasu roboczego z uwzględnieniem szczególnie szkodliwych zawodów, „Zdrowie” 1902, z. 6, s. 479–480.
Fijałek J., Rola rosyjskiej inspekcji fabrycznej w ochronie zdrowia robotników Królestwa Polskiego u schyłku XIX wieku, „Zdrowie Publiczne” 1976, nr 12, s. 993–1002.
Fijałek J., Zasady organizacji pomocy lekarskiej dla robotników fabrycznych w Królestwie Polskim w drugiej połowie XIX wieku, „Zdrowie Publiczne” 1968, nr 2, s. 191–194.
Fleming D., Warszawianka w kąpieli. Problem higieny w warszawskiej prasie kobiecej lat 1860–1918, Warszawa 2008.
Flügge K., Dra C. Flügge’go zasady hygieny na użytek studentów, lekarzy praktycznych, urzędników lekarskich i administracyjnych, na jęz. pol. tłum. i wydane staraniem red. „Zdrowia”, Warszawa 1891.
Foucault M., Narodziny biopolityki, tłum. M. Herer, Warszawa 2011.
Gawin M., Rasa i nowoczesność. Historia polskiego ruchu eugenicznego 1880–1953, Warszawa 2002.
Godlewski J., Przemysł cukrowniczy w Królestwie Polskim 1870–1914, Białystok 2009.
Górski K., Górnicze okręgi polskie i ich ludność robotnicza, „Przedświt: Czasopismo
Społeczno-Polityczne: Organ Związku Zagranicznego Socyalistów Polskich” 1895, nr 9, s. 9–18.
Gruszecki A., Hutnik. Powieść współczesna, Kraków 1962.
Gruszecki A., Dla miliona. Powieść, Warszawa 1900.
Gruszecki A., Krety, Kraków 1959.
Hessek K., Micewicz S., Praca w hutach cynku i ołowiu pod względem bezpieczeństwa i higieny, Warszawa 1934.
Huta cynkowa „Paulina” w Zagórzu. Głosy z kopalń i fabryk, „Górnik: Wydawnictwo Polskiej Partyi Socyalistycznej” 1897, nr 3 (październik), s. 7.
Huta cynkowa pod Będzinem, „Górnik: Wydawnictwo Polskiej Partyi Socyalistycznej” 1899, nr 10 (październik), s. 5.
Huta cynkowa pod Będzinem, „Przedświt: Czasopismo Społeczno-Polityczne: Organ Związku Zagranicznego Socyalistów Polskich” 1893, nr 12, s. 20–21.
Jaroszyński T., O wpływie higienicznych warunków w fabrykach na zdrowotność robotników i wydajność ich pracy, „Zdrowie” 1907, nr 6, s. 370–382.
Jaworska-Cygorijni K., Produkcja cynku z rud galmanowych w XIX wieku na ziemiach polskich, Wrocław 1989.
Kaczyńska E., Położenie klasy robotniczej, [w:] Polska klasa robotnicza. Zarys dziejów, t. 1, cz. 2, red. S. Kalabiński, Warszawa 1978, s. 235–341.
Kłosiński K., Mimesis w chłopskich powieściach Orzeszkowej, Katowice 1990.
Kocot E., Polskie Towarzystwo Lekarskie w Zagłębiu Dąbrowskim, Sosnowiec 1997.
Kohn E., Opis sanitarny przędzalni wełny czesankowej „Pelitzer et Flis” w Częstochowie, „Zdrowie” 1892, nr 80, s. 195–203.
Kowalczyk R., Rozwój przemysłu ciężkiego w Królestwie Polskim w latach 1877–1914, Warszawa 2013.
Latawiec K., Naczelnicy organów rosyjskiej administracji specjalnej w Królestwie Polskim w latach 1839–1918: słownik biograficzny, t. 3. Lublin 2018.
Leszczyński Z., O niektórych problemach społecznych w polskiej literaturze medycznej przełomu XIX i XX wieku, „Zdrowie Publiczne” 1976, nr 9, s. 735–739.
Leszczyński Z., Ochrona zdrowia robotników w Królestwie Polskim 1870–1914, Warszawa 1983.
Leszczyński Z., Zagrożenia zawodowe a medycyna fabryczna na ziemiach polskich na przełomie XIX–XX w[ieku], Warszawa 1986.
Majewski A., Kilka uwag w sprawie pomocy lekarskiej w fabrykach, „Zdrowie” 1902, nr 11, s. 840–845.
Materyały do historyi P.P.S. i ruchu rewolucyjnego w zaborze rosyjskim od r. 1893–1904, t. 1: Rok 1893–1897, red. A. Malinowski, Warszawa 1907.
Nasze zdrowie, „Górnik: Wydawnictwo Polskiej Partyi Socyalistycznej” 1897, nr 1 (maj), s. 2–3.
Nitsch R., Prace naukowe dr-a Józefa Czajkowskiego, [w:] Pamiętnik XXV-letniej działalności i obchodu Jubileuszowego Towarzystwa Lekarskiego Zagłębia Dąbrowskiego 1907–1932, Sosnowiec 1933, s. 36–52.
Okoń J., Powieść „Krety” Artura Gruszeckiego jako monografia środowiska górniczego w Zagłębiu Dąbrowskim u schyłku XIX wieku, „Górnik Polski. Zeszyty Naukowe Muzeum Górnictwa Węglowego” 2015, nr 8/9, s. 67–100.
Piechota D., „Ludzie bezdomni” Stefana Żeromskiego jako prefiguracja współczesnej powieści ekologicznej, „Tematy i Konteksty” 2021, nr 11, s. 414–431.
Pierzchała J., Legenda Zagłębia, Katowice 1971.
Polak J., Określenie hygieny i jej stanowiska w klasyfikacji nauk, „Zdrowie” 1892, nr 76, s. 2–14.
Polak J., Wykład hygieny miast z uwzględnieniem stanu zdrowotnego i potrzeb miast
polskich, Warszawa 1908.
Rosiak S., Inspekcja Fabryczna Guberni Piotrkowskiej, „Archeion” 1954, nr 23, s. 78–115.
Rybicka E., Ciało w fabryce. O "Cygarniczce" Artura Gruszeckiego, „Czytanie Literatury. Łódzkie Studia Literaturoznawcze” 2022, nr 11, 149–162.
Sławiński W., Dąbrowa Górnicza, „Tygodnik Ilustrowany” 1869, nr 62, s. 113–114.
Sobieraj T., Trajektorie kapitalizmu (kapitałocenu). Ideologie powieści przemysłowych i środowiskowych, „Pamiętnik Literacki” 2023, z. 2, s. 65–86.
Socjaldemokracja Królestwa Polskiego i Litwy: materiały i dokumenty, t. 1: 1893–1903, cz. 1: 1893–1897, red. H. Buczek, F. Tych, Warszawa 1957.
Sokołowski A., Choroby proletaryatu, Warszawa 1918.
Sterling S., Plan badania pracy robotnika fabrycznego, „Zdrowie” 1895, nr 113, s. 51–58.
Szumlański W., Kąpiele dla urzędników i robotników kopalni „Jerzy” w Niwce, pow. Będziński, „Zdrowie” 1900, nr 182, s. 518–520.
Światłowski W., O organizacyi lekarskiej w fabrykach Królestwa Polskiego, „Zdrowie” 1888, t. 4, nr 38, s. 386.
Tchórzewska-Kabata H., Artur Gruszecki. Teoria i praktyka pisarska wobec naturalizmu, Kraków 1982.
Tomczok M., Dyskursy ołowicy i krzemicy (na podstawie literatury fikcyjnej i dokumentów literackich o przemyśle metalurgicznym), „Praktyka Teoretyczna” 2022, nr 3(45), s. 203–221.
Tomczok P., Literacki kapitalizm. Obrazy abstrakcji ekonomicznych w literaturze polskiej drugiej połowy XIX wieku, Katowice 2018.
Tomczok P., Literackie dyskursy miast przemysłowych. Na przykładzie Zagłębia Dąbrowskiego, „Porównania” 2024, nr 2(36), s. 133–147.
Vigarello G., Czystość i brud. Higiena ciała od średniowiecza do XX wieku, tłum. B. Szwarcman-Czarnota, Warszawa 1996.
Vigarello G., Historia zdrowia i choroby. Praktyki sanitarne od średniowiecza do współczesności, tłum. M. Szymańska, Warszawa 2011.
Warneńska M., Niegasnące ognie. O pisarzach na Śląsku i w Zagłębiu Dąbrowskim, Katowice 1987.
Waśniewska J., Kąpiele dla robotników w kopalni hr. Renarda w Sielcach, „Zdrowie” 1900, nr 174, s. 104–107.
Widera A., Kąpiele ludowe w Zagórzu, „Zdrowie” 1900, nr 182, s. 521–522.
Wiślicki J.M., Opis Królestwa Polskiego pod względem historycznym, statystycznym, rolniczym, fabrycznym, handlowym, zwyczajowym i obyczajowym, Warszawa 1850.
Wojciechowski J., Życiorys własny robotnika, Warszawa 1985.
Woldan A., Ropa naftowa w Galicji – złoto i błoto?, „Przegląd Humanistyczny” 2023, nr 3, s. 9–23.
Wóycicki A., Instytucye fabryczne i społeczne w przemyśle Królestwa Polskiego, Warszawa 1914.
Zajkowska J., Na obrzeżach nowoczesności. O powieściopisarstwie Artura Gruszeckiego, Warszawa 2015.
Ziemba J., Kształtowanie się proletariatu Zagłębia Dąbrowskiego 1865–1914, Warszawa - Kraków 1980.
Żeromski S., Ludzie bezdomni, Warszawa 1956.