Somatyczne jarmarki. Transfery z dell’arte i cyrku w literaturze polskiej (Brucz, Kott, Różewicz, Szymborska, Świrszczyńska, Ważyk)
Article Sidebar
Main Article Content
Abstrakt
The article explores the relationship between circus spectacles, performances rooted in embodiment and visuality, and literature. The introductory section recalls the Enlightenment origins of the negative perception of spectacles derived from the Commedia dell’arte tradition, as well as subsequent attempts to challenge this view since the Romantic era. The analytical part highlights successful literary adaptations in essayistic prose and poetry, with examples from the works of Jan Kott, Tadeusz Różewicz, Wisława Szymborska, Anna Świrszczyńska, and Adam Ważyk. The aim of the text is to situate these interpretations within an established critical tradition (Jean Starobinski’s comparativism), while also exploring the potential of performance anthropology (Don Handelman’s theory of symbolic types) and somatic criticism (Adam Dziadek’s project).
Downloads
Article Details
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Użycie niekomercyjne – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.
POLITYKA PRAW AUTORSKICH
Wydawca „Annales Universitatis Paedagogicae Cracoviensis. Studia Historicolitteraria” jest upoważniony do korzystania oraz do rozpowszechniana wszystkich opublikowanych w czasopiśmie materiałów na podstawie umowy licencji niewyłącznej, zawartej uprzednio na czas nieoznaczony każdorazowo z autorem/ką konkretnego utworu na określonych w tamtejszej umowie polach eksploatacji.
POLITYKA OTWARTEGO DOSTĘPU
„Annales Universitatis Paedagogicae Cracoviensis. Studia Historicolitteraria” to czasopismo o otwartym dostępie, a cała jego zawartość jest dostępna bezpłatnie dla użytkowników i instytucji na zasadach licencji niewyłącznej CreativeCommons (CC BY-NC-ND 4.0). Użytkownicy/ki mogą czytać, pobierać, wykonywać kopie, rozpowszechniać, drukować, wyszukiwać lub linkować do pełnych tekstów artykułów w tym czasopiśmie bez uprzedniej zgody wydawcy lub autora/ki pod warunkiem podania źródła dostępu i autorstwa danej publikacji. Jest to zgodne z definicją otwartego dostępu BOAI (http://www.soros.org/openaccess).
Bibliografia
[Wat A., Stern A.], prymitywiści do narodów świata i do polski, [w:] GGA. pierwszy polski almanach poezji futurystycznej. Dwumiesięcznik prymitywistów, Warszawa, grudzień 1920, cyt. za: A. Wat, Pisma zebrane, t. 5: Publicystyka, Warszawa 2008, s. 8, 10–11.
Adorno Th.W., Dialektyka negatywna [1966], tłum. K. Krzemieniowa, Warszawa 1986.
Bal E., Lokalność i mobilność kulturowa teatru. Śladami Arlekina i Pulcinelli, Kraków 2017.
Benjamin W., O kilku motywach u Baudelaire’a [1939], tłum. A. Lipszyc, [w:] tegoż, Konstelacje. Wybór tekstów, Kraków 2012, s. 263–310.
Berger R., Winkler D., Künstler, Clowns und Akrobaten: Der Zirkus in der bildenden Kunst [katalog wystawy], Berlin 1983.
Berthold M., Historia teatru, tłum. D. Żmij-Zielińska, Warszawa 1980.
Bouissac P., The Semiotics of Clowns and Clowning: rituals of Transgression and the Theory of Laughter, London–New Delhi–New York–Sydney 2015.
Brucz S., Jarmark [1925], [w:] tegoż, Wybór poezji, Warszawa 1987.
Cyrk [katalog wystawy], red. K. Szydłowska-Schiller, Warszawa 2022.
de Banville Th., Skok z trampoliny, tłum. Miriam (Z. Przesmycki), „Chimera” 1901, t. 3, z. 9, s. 384–386.
Dziadek A., Projekt krytyki somatycznej, Warszawa 2014.
Faber M., Angels of Daring: Tightrope Walker and Acrobat in Nietzsche, Kafka, Rilke and Thomas Mann, Stuttgart 1979.
Filler W., Cyrk, czyli emocje pradziadków, Warszawa 1963.
Handelman D., Models and Mirrors: towards an Anthropology of Public Events, Cambridge 1990.
Handelman D., Symbolic Types, the Body, and Circus, „Semiotica” 1991, t. 85, nr 3/4, s. 205–225.
Hera J., Z dziejów pantomimy, czyli pałac zaczarowany, Warszawa 1975.
Jürs-Munby K., Hanswurst and herr ich: Subjection and Abjection in Enlightenment Censorship of the Comic Figure, „New Theatre Quarterly” 2007, t. 23, nr 2, s. 124–135.
Kanabrodzki M., W teatrze klauna, w cyrku Pierrota – mitografie gatunków zmąconych. Pamięć o tradycji komedii dell’arte w widowiskach cyrkowych, [w:] Circusiana 1. Otwarcia, red. S. Siedlecka, G. Kondrasiuk, Warszawa 2022, s. 287–339.
Kondrasiuk G., O cyrku w świecie widowisk, [w:] Cyrk w świecie widowisk, red. G. Kondrasiuk, Lublin 2017, s. 11–30.
Kosiński D., Wojna z Arlekinem, czyli to macie, co się państwu daje, [w:] Performans, performatywność, performer. Próby definicji i analizy krytyczne, red. E. Bal, W. Świątkowska, Kraków 2013, s. 271–278.
Kott J., Lustro. O ludziach i teatrze, Warszawa 2000.
Kott J., Powrót Arlekina [1958], [w:] tegoż, Jak wam się podoba. Spotkanie trzecie, Miarka za miarkę, Warszawa 1962.
Kott J., Przyczynek do biografii. Zawał serca, Kraków 1994.
Kuczyńska-Koschany K., „La famille des saltimbanques”. Picasso, Rilke i poeci polscy, [w:] Intersemiotyczność. Literatura wobec innych sztuk (i odwrotnie). Studia, red. S. Balbus, A. Hejmej, J. Niedźwiedź, Kraków 2004.
Kuklińska S., Oskar Dirlewanger. SS-Sonderkommando „Dirlewanger”, Warszawa 2012.
Linde S.B., Słownik języka polskiego, t. 2, Lwów 1855.
Majewski T., Modernizmy i ich losy, [w:] Rekonfiguracje modernizmu. Nowoczesność i kultura popularna, red. T. Majewski, Warszawa 2008, s. 9–55.
Peiper T., Cyrk [1923], [w:] tegoż, Tędy. Nowe usta, Kraków 1972, s. 216–219.
Raszewski Z., Mazepa, [w:] Prace o literaturze i teatrze ofiarowane Zygmuntowi Szweykowskiemu, red. zbiorowa, Wrocław–Warszawa–Kraków 1966, s. 435–453.
Ratajczakowa D., Galeria gatunków widowiskowych, teatralnych i dramatycznych, Poznań 2015.
Ratajczakowa D., Oświeceniowe przejście do nowoczesności, [w:] tejże, Dzieje komedii polskiej od XVI wieku do końca PRL-u, t. 1, Warszawa 2024, s. 245–375.
Rilke R.M., Elegie duinejskie. Sonety do Orfeusza [1923], tłum. A. Lam, Warszawa 2011.
Różewicz T., Maska, [w:] tegoż, Poezja, t. 1, Kraków 1988.
Siedlecka S., Kondrasiuk G., Wstęp, [w:] Circusiana 1. Otwarcia, red. S. Siedlecka, G. Kondrasiuk, Warszawa 2022, s. 7–13.
Skurtys J., „Nieprzekraczalna jest bariera ciała”. Ucieleśnienia Adama Ważyka, „Pamiętnik Literacki” 2018, z. 1, s. 129–150.
Sloterdijk P., Musisz życie swe odmienić. O antropotechnice, tłum. J. Janiszewski, Warszawa 2014.
Starobinski J., Portrait de l’artiste en saltimbanque [1970], Paris 2004.
Stoddart H., Rings of Desire: Circus History and Representation, Manchester–New York 2000.
Surma-Gawłowska M., Komedia dell’arte, Kraków 2015.
Sznajderman M., Błazen. Maski i metafory, Warszawa 2014.
Szymborska W., Akrobata [1965], [w:] tejże, Sto pociech, Warszawa 1967.
Święch J., Ważyk metafizyczny?, „Ruch Literacki” 2013, R. 54, z. 1 (316), s. 35–47.
Świrszczyńska A., Cyrk [1958]; Mówię do swego ciała [1985], [w:] tejże, Poezje zebrane, Warszawa 2023.
The Great Parade: Portrait of the Artist as Clown [katalog wystawy], red. J. Clair, New Haven–London 2004.
Toole-Stott R., Circus and allied Arts. A World Bibliography 1500–1959, t. 2, Derby 1960.
Ważyk A., Cyrk [1956], [w:] Wiersze wybrane, Warszawa 1982.
Ważyk A., Przedmowa, [w:] Surrealizm. Teoria i praktyka poetycka. Antologia, teksty wybrał i tłum. Adam Ważyk, Warszawa 1973.
Wójtowicz A., Nowa Sztuka: początki (i końce), Kraków 2017.